🛑 देहाचा थकवा विसरवणारी पंढरीची वारी; प्रत्येक श्वासात विठ्ठलनाम!

🛑 देहाचा थकवा विसरवणारी पंढरीची वारी; प्रत्येक श्वासात विठ्ठलनाम!

शिवगर्जना न्यूज

आषाढी एकादशी जवळ आली की महाराष्ट्राच्या मातीला एक वेगळाच गंध येतो. गावोगावच्या रस्त्यांवर टाळ-मृदुंगाचा नाद घुमू लागतो. भगव्या पताका वाऱ्यावर डोलू लागतात. मुखी विठ्ठलाचे नाम आणि हृदयात पंढरीच्या सावळ्या विठुरायाच्या दर्शनाची आस घेऊन लाखो वारकरी पंढरीच्या दिशेने निघतात. कुणाच्या पायात चप्पल नसते, कुणाच्या खांद्यावर संसाराचे ओझे असते; पण प्रत्येकाच्या हृदयात एकच श्रीमंती असते

‘माझा विठ्ठल मला भेटणार!’

पंढरीची वारी म्हणजे केवळ पंढरपूरकडे जाणारा पायी प्रवास नाही; ती अंतर्मनाला परमेश्वराच्या चरणांशी जोडणारी एक आध्यात्मिक यात्रा आहे. हा प्रवास पावलांनी जितका चालला जातो, त्यापेक्षा तो भावनेने अधिक जगला जातो. या वारीत श्रीमंत-गरीब, लहान-मोठा, स्त्री-पुरुष, शेतकरी-कष्टकरी, शिक्षित-अशिक्षित असे कोणतेही भेद उरत नाहीत. सर्वांची एकच ओळख वारकरी ! आणि सर्वांच्या ओठांवर एकच नाम

विठ्ठल! विठ्ठल!

पहाटेची वेळ असते. आकाशाच्या कुशीत अजूनही अंधाराची सावली असते. दूरवरून टाळांचा मंजुळ नाद कानावर येतो. एखादा वारकरी हळूच म्हणतो,

“ज्ञानोबा माऊली तुकाराम…”

आणि क्षणात हजारो कंठ त्याला प्रतिसाद देतात.

“पंढरीनाथ महाराज की जय!”

टाळांचा ठेका धरला जातो. मृदुंगाचा ताल सुरू होतो. भगव्या पताका उंचावतात आणि दिंडी पुन्हा मार्गस्थ होते. अनवाणी पायांनी चालणाऱ्या वारकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर मात्र थकव्याची छाया नसते. पायाला फोड आलेले असतात, अंगावर उन्हाचा चटका असतो, कधी पावसाच्या सरी अंग भिजवतात; तरीही त्यांच्या ओठांवर नामस्मरण असते.

रस्त्याच्या दुतर्फा उभे असलेले गावकरी वारकऱ्यांचे स्वागत करतात. कुणी पाणी देतो, कुणी ताक देतो, कुणी चहा देतो, तर कुणी प्रेमाने दोन घास खाऊ घालतो. कुणी म्हणतो, “माऊली, थोडं विसावा घ्या!” त्या एका शब्दातच जणू आईची माया उतरलेली असते.

काही अंतर चालल्यानंतर दिंडी एखाद्या सावलीच्या ठिकाणी विसावते. उन्हाने तापलेले पाय थांबतात. कुणी आपली पाण्याची बाटली पुढे करतो, कुणी दुसऱ्याच्या पायांना चोळून देतो. कुणी आपल्या जवळची भाकरी दुसऱ्या वारकऱ्याबरोबर वाटून खातो. त्या क्षणी जाणवते—वारी माणसाला देव भेटण्याआधी माणूस म्हणून जगायला शिकवते.

थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यानंतर कुठेतरी प्रवचन सुरू होते. एखादा कीर्तनकार विठ्ठलाच्या भक्तीची महती सांगत असतो. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ यांच्या अभंगांमधून जीवनाचा अर्थ उलगडत असतो.

कीर्तनकाराचा आवाज वातावरणात घुमतो “देव शोधायला दूर जाण्याची गरज नाही; जिथे प्रेम आहे, जिथे माणुसकी आहे, जिथे दुसऱ्याच्या दुःखात आपले मन रमते, तिथेच विठ्ठल उभा असतो!”

हे शब्द कानावर पडतात आणि थकलेले मन पुन्हा नव्या उत्साहाने भरून जाते.

प्रवचन संपते आणि मग सुरू होते भजनाची मैफल. टाळकरी ताल धरतात. मृदुंगाचा ठेका वाढतो. एक अभंग सुरू होतो आणि पाहता पाहता सारे वारकरी त्यात रममाण होतात.

“विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल…”

कुणाचे डोळे मिटलेले असतात, कुणाचे हात आकाशाकडे उंचावलेले असतात, कुणाच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू असतात. कुणी तालावर डोलत असतो, कुणी नामस्मरणात तल्लीन झालेला असतो. त्या क्षणी देहाचा थकवा, संसाराच्या चिंता, दुःख, वेदना—सगळे काही विसरले जाते.

उरतो तो फक्त विठ्ठल!

त्या भजनात मीही नकळत हरवून जातो. वारकऱ्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहताना जाणवते की, हे लोक पंढरपूरला चालले आहेत की पंढरपूर त्यांच्याकडे चालत आले आहे? त्यांच्या प्रत्येक पावलात भक्ती आहे, प्रत्येक श्वासात नाम आहे आणि प्रत्येक हृदयात माऊलीचा वास आहे.

वारी पुढे सरकत राहते. कधी ऊन, कधी वारा, कधी मुसळधार पाऊस… रस्ते बदलतात, गावं मागे पडतात, पण वारकऱ्यांची पावलं थांबत नाहीत. एखादा वृद्ध वारकरी काठीच्या आधाराने चालत असतो. त्याच्या पायांना वेदना असतात; पण चेहऱ्यावर समाधान असते. एखादी माय आपल्या लेकराला घेऊन चाललेली असते. एखादा तरुण उत्साहाने टाळ वाजवत असतो. कुणी आयुष्यभराची दुःखं घेऊन आलेला असतो, तर कुणी मनातल्या नवसाची पूर्ती करण्यासाठी चालत असतो. पण सगळ्यांच्या मनात एकच ध्यास

“कधी येईल पंढरी?

कधी दिसेल चंद्रभागा?

कधी भेटेल माझा विठ्ठल?”

अखेर तो क्षण जवळ येतो.

दूरवर पंढरीची चाहूल लागते. चंद्रभागेचा परिसर दिसू लागतो. वारकऱ्यांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू दाटतात. टाळ-मृदुंगाचा नाद अधिकच वाढतो. मुखातून एकच जयघोष उमटतो

“ज्ञानोबा माऊली तुकाराम!”

“पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल!”

चंद्रभागेच्या पवित्र पाण्यात स्नान करताना जणू प्रवासभराचा थकवा वाहून जातो. मन हलके होते. आणि मग विठ्ठलाच्या मंदिराच्या दिशेने पावले वळतात.

इतके दिवस ज्या विठ्ठलासाठी चालत होतो, ज्याचे नाम घेत होतो, ज्याच्या दर्शनाची आस मनात होती, तो सावळा विठ्ठल आता डोळ्यांसमोर उभा असतो.

कटेवर हात ठेवून…

विटेवर उभा राहून…

भक्तांची वाट पाहत! त्या क्षणी डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागतात. मनात एकच भावना दाटून येते

“देवा, एवढा मोठा प्रवास आम्ही केला; पण खरं सांगायचं तर आम्ही तुला भेटायला आलो नव्हतो… तूच आम्हाला तुझ्यापर्यंत घेऊन आलास!”

पंढरीची वारी संपते; पण तिचा अनुभव संपत नाही. विठ्ठलाचे दर्शन घेऊन वारकरी पुन्हा आपल्या गावाकडे परततो. मात्र आता त्याच्या मनात एक नवा विठ्ठल जन्माला आलेला असतो

माणुसकीचा, प्रेमाचा, समतेचा आणि भक्तीचा! वारी आपल्याला शिकवते की, आयुष्याच्या वाटेवर कितीही संकटे आली, कितीही अंतर चालावे लागले, कितीही पाय दुखले तरी ध्येयावरचा विश्वास सोडायचा नाही. वाटेत थकवा आला तर थांबायचे, विसावा घ्यायचा; पण प्रवास सोडायचा नाही. कारण शेवटी प्रत्येकाला आपापल्या पंढरीपर्यंत पोहोचायचे असते.

म्हणूनच पंढरीची वारी ही केवळ धार्मिक परंपरा नाही; ती महाराष्ट्राच्या आत्म्याची यात्रा आहे. ती समतेची शाळा आहे, माणुसकीचे विद्यापीठ आहे आणि भक्तीच्या सागरात स्वतःला विसर्जित करण्याचा सुंदर सोहळा आहे.

आजही जेव्हा टाळ-मृदुंगाचा नाद कानावर पडतो, तेव्हा मन नकळत पंढरीच्या वाटेवर निघून जाते. डोळ्यांसमोर भगव्या पताका डोलू लागतात. हजारो वारकऱ्यांच्या मुखातून एकच नाम ऐकू येते—

“विठ्ठल… विठ्ठल… विठ्ठल…”

आणि मग मन म्हणते चालता चालता पाय थकले, तरी मन थकले नाही; वारी संपली तरी विठ्ठलभक्ती संपली नाही.कारण पंढरीपर्यंतचा प्रवास हा फक्त रस्त्यांचा नसतो, तो माणसापासून माणुसकीकडे आणि भक्तापासून विठ्ठलाकडे जाणारा असतो!

✍️ ॲड.उमाकांत आदमाने

कवी, लेखक, निवेदक, पुणे✍️